Bài kinh dùng ẩn dụ cỗ xe để chỉ rõ phương tiện thực hành đưa đến giải thoát, đồng thời nhắc nhở rằng ngay cả tái sanh thiên giới cũng vẫn là rừng si mê nếu chưa đoạn tận lậu hoặc.

Kinh Văn

“Accharāgaṇasaṅghuṭṭhaṁ,
pisācagaṇasevitaṁ;
Vanantaṁ mohanaṁ nāma,
kathaṁ yātrā bhavissatī”ti.

“Ujuko nāma so maggo,
abhayā nāma sā disā;
Ratho akūjano nāma,
dhammacakkehi saṁyuto.

Hirī tassa apālambo,
satyassa parivāraṇaṁ;
Dhammāhaṁ sārathiṁ brūmi,
sammādiṭṭhipurejavaṁ.

Yassa etādisaṁ yānaṁ,
itthiyā purisassa vā;
Sa ve etena yānena,
nibbānasseva santike”ti.

(Vị thiên:)
Thiên nữ đoàn quần tụ,
Yêu tinh chúng tới lui,
Chốn ấy gọi Rừng Si,
Làm sao thoát mê đồ?

(Đức Thế Tôn:)
“‘Đường thẳng’ là lối đi,
“Không sợ” là đích đến.
“Xe êm” là phương tiện,
“Bánh xe” là thiện pháp
“Chỗ tựa” là lòng tàm
“Mui che” là chánh niệm
“Tấm dựa” là lòng tàm,
“Nệm êm”  là chánh niệm;
“Phu xe” là chánh pháp,
“Dẫn đạo” bởi  chánh kiến
Ai có được xe nầy
Bất luận nam hay nữ
Chính nhờ phương tiện ấy
Hướng tiến đến Niết-bàn.

Chú Thích

Bài kinh gồm một câu hỏi của vị thiên và ba bài kệ đáp của Đức Thế Tôn, dùng ẩn dụ cỗ xe để chỉ phương tiện đưa đến Niết-bàn.

Accharāgaṇasaṅghuṭṭhaṁ … Vanantaṁ mohanaṁ nāma: Rừng Nandana (Vườn Hoan Lạc) trên trời Đao Lợi đầy tiếng ca nhạc của các thiên nữ (accharā), nhưng vị thiên — vốn là Tỳ khưu quá tinh tấn, bỏ ăn bỏ ngủ, chết vì bệnh phong — vẫn tưởng mình là người xuất gia, nên thấy cảnh ấy như rừng si mê (mohana) đầy quyến rũ và yêu tinh (pisāca). Câu hỏi thực chất là xin được dạy pháp quán minh sát để chứng A-la-hán.

Ujuko nāma so maggo: Con đường thẳng tắp là Bát Thánh Đạo, vì không có sự quanh co của thân, khẩu, ý.

Abhayā nāma sā disā: Chốn vô sở úy là Niết-bàn, nơi không còn gì để sợ hãi và bậc chứng tri niết bàn không còn sợ.

Ratho akūjano nāma, dhammacakkehi saṁyuto: Cỗ xe không kêu rít là chính Bát Thánh Đạo. Bánh xe thiện pháp (dhammacakka) được sớ giải giải thích là tinh tấn thân và tâm. Khác với xe thế gian dễ kêu khi trục không được bôi trơn hoặc quá tải, Thánh đạo không kêu rít dù nhiều người cùng đi.

Hirī tassa apālambo: Tàm (sự hổ thẹn với điều ác) là tấm dựa (apālambo) của cỗ xe.

Satyassa parivāraṇaṁ: Chánh niệm là lớp bọc, lớp lót (parivāraṇa).
Dhammāhaṁ sārathiṁ brūmi, : Người đánh xe là Chánh pháp (đặc biệt là đạo siêu thế).
Sammādiṭṭhipurejavaṁ: Chánh kiến  đi trước dẫn đường, như người dọn đường trước khi vua ra.

Yassa etādisaṁ yānaṁ … nibbānasseva santike: Ai có được cỗ xe ấy — không phân biệt nam nữ — thì đã đến gần Niết-bàn. Sau khi thuyết xong, Đức Phật giảng Tứ Thánh Đế; vị thiên chứng quả Dự Lưu.

Sớ Giải

46.Chaṭṭhe accharāgaṇasaṅghuṭṭhan ti ayaṃ kira devaputto satthusāsane pabbajitvā vattapaṭipattiṃ pūrayamāno pañcavassakāle pavāretvā dvemātikaṃ paguṇaṃ katvā kammākammaṃ uggahetvā cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā sallahukavuttiko araññaṃ pavisitvā yo bhagavatā majjhimayāmo sayanassa koṭṭhāsoti anuññāto. Tasmimpi sampatte ‘‘pamādassa bhāyāmī’’ti mañcakaṃ ukkhipitvā rattiñca divā ca nirāhāro kammaṭṭhānameva manasākāsi. Athassa abbhantare satthakavātā uppajjitvā jīvitaṃ pariyādiyiṃsu. So dhurasmiṃyeva kālamakāsi. … Antovimāne sahassamattā accharā taṃ disvā, ‘‘vimānasāmiko devaputto āgato, ramayissāma nan’’ti tūriyāni gahetvā parivārayiṃsu. Devaputto na tāva cutabhāvaṃ jānāti, pabbajitasaññīyeva …

46.Trong bài kinh thứ sáu:
“Accharāgaṇasaṅghuṭṭha — Vang động bởi đoàn thiên nữ”: Tương truyền vị thiên này trước đây xuất gia trong giáo pháp của Đức Phật, tinh tấn thực hành, sau năm năm thọ giới đã thành thạo hai bộ luật, học pháp phân biệt nghiệp, thọ trì đề mục thiền định thích hợp, sống thiểu dục, vào rừng tu. Đến giờ giữa đêm được Đức Phật cho phép nằm nghỉ, vị ấy sợ phóng dật nên nhấc giường lên, ngày đêm không ăn, chỉ chuyên chú đề mục. Rồi trong bụng phát sinh những cơn gió như lưỡi dao cắt, đoạt mất mạng sống. Vị ấy chết ngay giữa cuộc chiến với phiền não.

Sau khi chết, vì căn cơ chưa chín muồi để đoạn tận lậu hoặc, vị ấy tái sanh ngay cửa cung điện lớn trên trời Đao Lợi, như vừa thức dậy. Thân cao ba do-tuần như cổng vàng. Trong cung điện, khoảng một ngàn thiên nữ thấy vị ấy bèn lấy nhạc cụ đến vây quanh, nghĩ rằng chủ nhân cung điện đã về, hãy làm vui lòng. Vị thiên vẫn tưởng mình là Tỳ khưu, thấy các thiên nữ như người nữ đến tham quan tịnh xá, liền hổ thẹn, khoác y một vai, hạ mắt nhìn xuống.

Sau khi được các thiên nữ đưa gương soi, vị ấy nhận ra mình đã chết và tái sanh làm thiên, nhưng nghĩ: “Ta không tu khổ hạnh để tái sanh nơi này, mà để chứng A-la-hán”. Với giới hạnh còn nguyên vẹn, vị ấy đến Đức Phật hỏi cách thoát khỏi rừng si mê ấy.

Đức Thế Tôn đáp bằng ẩn dụ cỗ xe: đường thẳng là Bát Thánh Đạo, phương vô úy là Niết-bàn, cỗ xe không kêu là Thánh đạo, bánh xe là tinh tấn thân-tâm, tàm là chỗ dựa, niệm là lớp bọc, người đánh xe là Chánh pháp, chánh tri kiến đi trước. Ai có cỗ xe ấy thì đã đến gần Niết-bàn. Sau khi thuyết xong, Đức Phật giảng Tứ Thánh Đế; vị thiên chứng quả Dự Lưu.