Kinh văn

[Devatā:]

“Kesaṃ divā ca ratto ca,
sadā puññaṃ pavaḍḍhati;
Dhammaṭṭhā sīlasampannā,
ke janā saggagāmino”ti.

[Bhagavā:]

“Ārāmaropā vanaropā,
ye janā setukārakā;
Papañca udapānañca,
ye dadanti upassayaṃ.

Tesaṃ divā ca ratto ca,
sadā puññaṃ pavaḍḍhati;
Dhammaṭṭhā sīlasampannā,
te janā saggagāmino”ti.

(Vị thiên hỏi:)

Ai phước luôn tăng trưởng
Cả ban ngày lẫn đêm?
Ai người được sanh thiên
Có giới hạnh, như pháp ?
(Đức Thế Tôn đáp:)

Người tạo vườn, trồng cây
Người xây dựng cầu đường, 
Người đào giếng, cho nước,
Người cho chỗ cư trú
Chính những người như vậy,
Phước tăng trưởng đêm ngày
Là người được sanh thiên
Có giới hạnh, như pháp

Chú thích

Câu hỏi của vị thiên không chỉ nhằm tìm hiểu những việc làm nào tạo ra phước báu, mà còn muốn biết loại thiện sự nào có đặc tính tăng trưởng liên tục.

Ārāmaropā – Những người kiến tạo vườn. Ārāma có nghĩa là khu vườn, vườn cây, nơi nghỉ ngơi hoặc khuôn viên thanh tịnh; ropā chỉ những người trồng hoặc gây dựng. Trong xã hội Ấn Độ cổ đại, vườn cây đem lại bóng mát, nơi nghỉ chân và không gian an lành cho người qua đường. Một khu vườn được hiến tặng cho Tăng đoàn còn có thể trở thành nơi tu học và thực hành thiền định.Điều này gợi nhớ đến những khu vườn nổi tiếng trong lịch sử Phật giáo như Trúc Lâm (Veḷuvana) và Kỳ Viên (Jetavana).Ý nghĩa sâu xa của ārāmaropā không chỉ là trồng cây, mà còn là kiến tạo môi trường thuận lợi cho sự an lạc của con người.

Vanaropā – Những người trồng rừng. Vana là rừng; ropā là người trồng. Nếu ārāma thường chỉ khu vườn hay không gian được chăm sóc, thì vana nhấn mạnh đến rừng cây. Trong bối cảnh hiện đại, có thể liên hệ việc trồng rừng với bảo vệ môi trường, giảm xói mòn đất, bảo tồn hệ sinh thái và tạo nơi cư trú cho các loài sinh vật. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa ý nghĩa nguyên thủy của kinh văn và cách ứng dụng hiện đại: Đức Phật trực tiếp tán thán việc trồng rừng như một thiện sự đem lại lợi ích; những phân tích về sinh thái học là sự triển khai phù hợp với hoàn cảnh ngày nay.

Setukārakā – Những người xây cầu, đường. Setu: Cầu, đường đắp cao hoặc công trình giúp vượt qua nơi khó đi. Kārakā: Những người làm, xây dựng hoặc kiến tạo. Xây cầu là một hành động bố thí đặc biệt, vì người làm không nhất thiết biết trước những ai sẽ sử dụng công trình. Một chiếc cầu có thể giúp người già, trẻ nhỏ, người bệnh, khách bộ hành và những người vận chuyển nhu yếu phẩm. Giá trị của công trình nằm ở khả năng làm giảm nguy hiểm, khó khăn và nhọc nhằn cho nhiều người. Ở phương diện biểu tượng, chiếc cầu cũng có thể gợi đến sự chuyển tiếp từ khổ đau sang an ổn; tuy nhiên, đây là cách diễn giải ứng dụng, không phải nghĩa trực tiếp của từ setu trong bài kinh.

Papañca udapānañca – Nơi cấp nước và giếng nước. Papā: Nơi cung cấp nước uống, trạm nước dành cho khách bộ hành. Dạng papañca trong câu kệ là papaṃ + ca, nghĩa là “và nơi cung cấp nước”. Udapāna: Giếng nước, nơi lấy nước.

Ở vùng khí hậu nóng và những tuyến đường dài của Ấn Độ cổ đại, nước uống là nhu cầu thiết yếu để duy trì mạng sống. Người xây giếng hay lập trạm nước không chỉ bố thí một lượng nước nhất thời mà còn tạo ra điều kiện để nhiều người tiếp tục được hưởng lợi. Ngày nay, tinh thần này có thể được thực hành qua những công trình cung cấp nước sạch, giếng nước cộng đồng và hệ thống nước uống tại các nơi công cộng.

Upassayaṃ – Chỗ trú ngụ. Upassaya nghĩa là nơi nương tựa, chỗ cư trú, trú xứ. Trong văn cảnh bố thí, từ này có thể chỉ nơi nghỉ ngơi, nhà ở, tịnh xá hoặc nơi trú ngụ dành cho người cần sử dụng. Cúng dường trú xứ là một thiện sự có giá trị vì giúp người thọ nhận tránh mưa nắng, có nơi nghỉ ngơi và có điều kiện sinh hoạt an ổn. Đối với người xuất gia, trú xứ thích hợp còn là duyên hỗ trợ cho sự học Pháp, hành thiền và tu tập giải thoát.

Dhammaṭṭhā sīlasampannā – Sống đúng pháp, đầy đủ giới hạnh. Dhammaṭṭhā gồm dhamma (pháp, điều chân chánh) và ṭhā (đứng vững, an trú): những người sống đúng pháp. Sīlasampannā gồm sīla (giới hạnh) và sampanna (thành tựu, đầy đủ): những người có giới hạnh. Đây là hai phẩm chất quan trọng trong câu hỏi và lời đáp. Đức Phật không chỉ nói đến những người kiến tạo công trình phúc lợi, mà còn nêu rõ đời sống đạo đức của họ. Một người có thể xây dựng công trình lớn nhưng nếu thực hiện bằng sự gian dối, cưỡng đoạt hay gây tổn hại cho người khác thì không thể vì công trình ấy mà xem mọi hành động của họ đều là thiện nghiệp. Phước đức chân chính phải được đặt trên nền tảng của tác ý thiện lành và giới hạnh.

Saggagāmino – Những người đi đến cõi trời. Sagga: Cõi trời, cảnh giới an lạc. Gāmino: Những người đi đến, hướng đến. Saggagāmino chỉ những người có thiện nghiệp thuận duyên cho sự tái sinh vào cảnh giới an vui. Trong giáo lý Phật giáo, sanh thiên là một thiện quả thuộc vòng luân hồi (saṃsāra), chưa phải sự giải thoát tối hậu. Do đó, bài kinh tán thán phước thiện và quả lành của đời sống đạo đức, nhưng không đồng nghĩa với việc khẳng định phước báu hữu lậu là cứu cánh của Phật đạo. Phước thiện nâng đỡ đời sống an lành; giới, định, tuệ dẫn đến con đường giải thoát.

Sớ giải đưa ra một cách giải thích rất đáng chú ý. Kinh văn nói:

“Tesaṃ divā ca ratto ca, sadā puññaṃ pavaḍḍhati - Đối với những người ấy, phước đức luôn tăng trưởng cả ngày lẫn đêm”.

Nhưng Sớ giải giải thích rằng phước đức không tự động tăng trưởng khi người ấy đang ngủ hay đang suy nghĩ bất thiện. Khi người ấy nhớ lại thiện sự với tâm hoan hỷ, phước thiện lại sinh khởi.

Điều này có thể được phân tích dưới ba phương diện:

Thứ nhất – Phước thiện không phải là một thực thể thường còn.

Theo Thắng Pháp Abhidhamma, tâm và thuộc tánh sinh khởi rồi diệt đi tùy theo các điều kiện. Không có một khối phước báu bất biến tồn tại độc lập bên ngoài tiến trình danh pháp.

Thứ hai – Tùy niệm thiện sự có thể tạo thêm thiện nghiệp.

Khi một người nhớ lại việc bố thí đã thực hiện, nếu tâm khởi lên sự hoan hỷ, tín tâm và không tham, thì chính tâm thiện ấy là một nghiệp thiện mới. Như vậy, công đức của một thiện sự có thể trở thành đối tượng giúp phát sinh thêm những tâm thiện về sau.

Thứ ba – Lợi ích lâu dài của công trình và sự tăng trưởng nghiệp thiện là hai phương diện cần phân biệt.

Một giếng nước vẫn có thể giúp ích cho nhiều người sau khi người bố thí đã qua đời. Đó là sự tiếp nối của lợi ích vật chất và xã hội. Nhưng theo cách giải thích của Sớ giải, không nên đồng nhất sự tiếp nối ấy với một tiến trình nghiệp thiện tự động tăng lên từng giây.

Điểm này được làm rõ thêm trong Hậu Sớ giải (Ṭīkā): “Attanā katañhi puññaṃ anussarato taṃ ārabbha bahuṃ puññaṃ pasavati, na pana yathā kataṃ puññaṃ sayameva pavaḍḍhati.” Bởi vì khi một người nhớ tưởng phước thiện do chính mình đã làm, người ấy tạo thêm nhiều phước thiện dựa trên việc ấy; chứ không phải phước thiện đã làm tự nó tiếp tục tăng trưởng. (Sagāthāvagga-ṭīkā)

Sớ giải

47. Sattame dhammaṭṭhā sīlasampannāti ke dhammaṭṭhā, ke sīlasampannāti pucchati. Bhagavā imaṃ pañhaṃ thāvaravatthunā dīpento ārāmaropātiādimāha. Tattha ārāmaropāti pupphārāmaphalārāmaropakā.
Vanaropāti sayaṃjāte aropimavane sīmaṃ parikkhipitvā cetiyabodhicaṅkamanamaṇḍapakuṭileṇarattiṭṭhānadivāṭṭhānānaṃ kārakā chāyūpage rukkhe ropetvā dadamānāpi vanaropāyeva nāma. Setukārakāti visame setuṃ karonti, udake nāvaṃ paṭiyādenti. Papanti pānīyadānasālaṃ. Udapānanti yaṃkiñci pokkharaṇītaḷākādiṃ. Upassayanti vāsāgāraṃ.“Upāsayan”tipi pāṭho.
Sadā puññaṃ pavaḍḍhatīti na akusalavitakkaṃ vā vitakkentassa niddāyantassa vā pavaḍḍhati. Yadā yadā pana anussarati, tadā tadā tassa vaḍḍhati. Imamatthaṃ sandhāya “sadā puññaṃ pavaḍḍhatī”ti vuttaṃ. Dhammaṭṭhā sīlasampannāti tasmiṃ dhamme ṭhitattā tenapi sīlena sampannattā dhammaṭṭhā sīlasampannā. Atha vā evarūpāni puññāni karontānaṃ dasa kusalā dhammā pūrenti, tesu ṭhitattā dhammaṭṭhā. Teneva ca sīlena sampannattā sīlasampannāti. Sattamaṃ.

47. Trong bài kinh thứ bảy:

“Dhammaṭṭhā sīlasampannā” — Những người sống đúng Chánh pháp và đầy đủ giới hạnh: Vị thiên hỏi rằng: Những ai là người sống đúng Chánh pháp? Những ai là người đầy đủ giới hạnh?

Đức Thế Tôn, nhằm giải đáp câu hỏi ấy bằng cách nêu lên những công trình có tính chất lâu dài, đã dạy bắt đầu bằng câu: “Những người trồng vườn” v.v.

“Ārāmaropā” — Những người trồng vườn: Nghĩa là những người trồng vườn hoa và vườn cây ăn trái.

“Vanaropā” — Những người trồng rừng: Nghĩa là những người khoanh định ranh giới tại một khu rừng tự nhiên, rồi kiến tạo các công trình như bảo tháp, khu vực cây Bồ-đề, đường kinh hành, giảng đường, am thất, hang động, nơi nghỉ ban đêm và nơi nghỉ ban ngày. Những người trồng thêm cây có bóng mát rồi hiến tặng những khu vực ấy cũng được gọi là người trồng rừng.

“Setukārakā” — Những người xây cầu: Nghĩa là những người làm cầu tại những nơi địa hình hiểm trở, khó đi, hoặc chuẩn bị thuyền bè để giúp người qua lại trên sông nước.

“Papā” — Trạm cung cấp nước uống: Nghĩa là nhà hay nơi được thiết lập để bố thí nước uống cho mọi người.

“Udapāna” — Giếng nước: Nghĩa là các công trình chứa nước hay cung cấp nước, như ao, hồ, bể nước và những nơi tương tự.

“Upassaya” — Chỗ trú ngụ: Nghĩa là nhà ở, nơi cư trú hoặc nơi nghỉ ngơi. Bản văn cũng có dị bản đọc là upāsayaṃ.

“Sadā puññaṃ pavaḍḍhati” — Phước đức luôn tăng trưởng: Điều này không có nghĩa rằng phước đức vẫn tăng trưởng trong lúc người ấy đang suy nghĩ những điều bất thiện hoặc đang ngủ. Nhưng mỗi khi người ấy nhớ tưởng lại thiện sự mình đã làm, chính vào lúc ấy phước đức lại tăng trưởng. Chính nhằm chỉ ý nghĩa này mà kinh nói rằng phước đức luôn tăng trưởng.

“Dhammaṭṭhā sīlasampannā” — Sống đúng pháp, đầy đủ giới hạnh: Vì những người ấy an trú trong các thiện sự như trồng vườn, trồng rừng, và thành tựu giới hạnh tương ứng nên được gọi là người sống đúng pháp và đầy đủ giới hạnh.

Hoặc có thể giải thích theo cách khác: Những người thực hiện các công đức như vậy làm viên mãn mười thiện pháp. Vì an trú trong những thiện pháp ấy nên họ được gọi là người sống đúng pháp. Và vì có đầy đủ giới hạnh nên được gọi là người thành tựu giới đức.

Kết thúc Sớ giải bài kinh thứ bảy.