Kinh Văn

Sāvatthinidānaṃ.
Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi:

Sattiyā viya omaṭṭho,
ḍayhamānova matthake;
Kāmarāgappahānāya,
sato bhikkhu paribbaje’ti.

(Bhagavā:)

Sattiyā viya omaṭṭho,
ḍayhamānova matthake;
Sakkāyadiṭṭhippahānāya,
sato bhikkhu paribbaje’ti.

Tại Sāvatthī.
Đứng sang một bên, vị thiên ấy nói lên kệ ngôn nầy trước Đức Thế Tôn:

«Như gươm đã kề cổ
Như lửa đã cháy tóc
Lên đường với tỉnh thức
Tỳ khưu đoạn dục tham.

[Đức Thế Tôn đáp:]

«Như gươm đã kề cổ
Như lửa đã cháy tóc
Lên đường với tỉnh thức
Tỳ khưu đoạn thân kiến.

Chú Thích

Sattiyā viya omaṭṭho  - như lưỡi gươm vừa chém tới - bản dịch “như gươm đã kề cổ” theo văn phong tiếng Việt và ḍayhamānova matthake – như lửa đã cháy tóc - cả hai đều chỉ cho trường hợp nguy cấp.

Sato bhikkhu paribbaje’ti - Tỳ khưu (hoặc hành giả) hãy hành trình với chánh niệm hay sự tỉnh thức. Chữ paribbaje còn có nghĩa là lên đường hoặc xuất gia.

Kāmarāga — dục tham - chỉ cho sự tham luyến đối với trần cảnh (sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, xúc lạc).

Sakkāyadiṭṭhi — thân kiến  - là sự chấp thủ ngã chấp như đây là của ta, là ta, là tự ngã của ta.  Một cái nhìn chấp thủ chủ quan nội tại.

Đưc Thế Tôn thấy vị thiên nhân đưa ra ví dụ rất mạnh và cấp thiết, nhưng chỉ nắm nghĩa hẹp — đoạn dục tham theo kiểu chế ngự (vikkhambhana-pahāna, như khi thiền định) đối với trần cảnh. Đức Thế Tôn giữ nguyên hình ảnh khẩn cấp, nhưng xoáy vào sự chấp ngã thân kiến (sakkāyadiṭṭhi) vốn là cái nhìn chủ quan nhưng in hằn trong tâm tư của muôn loài chúng sanh từ vô lượng kiếp trầm luân chỉ có thể đoạn tận bằng tuệ giác.

Sớ Giải

21. sattivaggassa paṭhame sattiyāti desanāsīsametaṃ. ekatokhārādinā satthenāti attho. omaṭṭhoti pahato. cattāro hi pahārā omaṭṭho ummaṭṭho maṭṭho vimaṭṭhoti. tattha upari ṭhatvā adhomukhaṃ dinnapahāro omaṭṭho nāma; heṭṭhā ṭhatvā uddhaṃmukhaṃ dinno ummaṭṭho nāma; aggaḷasūci viya vinivijjhitvā gato maṭṭho nāma; seso sabbopi vimaṭṭho nāma. imasmiṃ pana ṭhāne omaṭṭho gahito. so hi sabbadāruṇo duruddharasallo duttikiccho antodoso antopubbalohitova hoti, pubbalohitaṃ anikkhamitvā vaṇamukhaṃ pariyonandhitvā tiṭṭhati.
pubbalohitaṃ niharitukāmehi mañcena saddhiṃ bandhitvā adhosiro kātabbo hoti, maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpuṇāti. paribbajeti vihareyya. imāya gāthāya kiṃ katheti? yathā sattiyā omaṭṭho puriso sallubbahana- vaṇatikicchanānaṃ atthāya vīriyaṃ ārabhati, payogaṃ karoti parakkamati. yathā ca ḍayhamāno matthake ādittasīso tassa nibbāpanatthāya vīriyaṃ ārabhati, payogaṃ karoti parakkamati, evameva bhikkhu kāmarāgaṃ pahānāya sato appamatto hutvā vihareyya bhagavāti kathesi.
atha bhagavā cintesi — imāya devatāya upamā tāva daḷhaṃ katvā ānītā, atthaṃ pana parittakaṃ gahetvā ṭhitā, punappunaṃ kathentīpi hesā kāmarāgassa vikkhambhanapahānameva katheyya. yāva ca kāmarāgo maggena na samugghāṭiyati, tāva anubaddhova hoti. iti tameva opammaṃ gahetvā paṭhamamaggavasena desanaṃ vinivaṭṭetvā desento dutiyaṃ gāthamāha. tassattho purimānusāreneva veditabboti. paṭhamaṃ.

Kinh thứ nhất của phẩm Lưỡi Gươm.
Chữ sattiyā là đầu đề thuyết pháp (desanāsīsa). Nghĩa là: bằng một thứ vũ khí sắc một phía, v.v., tức là bằng thanh gươm.
Omaṭṭho nghĩa là bị đánh/đâm.

Có bốn kiểu đâm chém: omaṭṭha, ummaṭṭha, maṭṭha, vimaṭṭha.

• Đứng phía trên, đánh/đâm hướng xuống: gọi là omaṭṭha.
• Đứng phía dưới, đánh/đâm hướng lên: gọi là ummaṭṭha.
• Như cây đinh then cửa, xuyên thẳng qua: gọi là maṭṭha.
• Các kiểu còn lại: gọi là vimaṭṭha.

Ở đây lấy omaṭṭha. Vì kiểu ấy dữ dội nhất: mũi tên khó rút, khó chữa, độc ở trong, máu mủ ở trong; máu mủ không thoát ra, bịt kín miệng vết thương. Người muốn lấy máu mủ ra phải buộc nạn nhân cùng giường rồi úi đầu xuống; họ chịu chết hoặc khổ gần như chết.
Paribbaje nghĩa là nên an trú, cách sống. hành trình.

Bài kệ này nói gì?
Như người bị kiếm đâm từ trên xuống dốc hết tinh tấn, ra sức, dũng mãnh để rút tên và chữa vết thương; như người đầu đang cháy dốc hết tinh tấn, ra sức, dũng mãnh để dập lửa — cũng vậy, Tỳ khưu nên sống có niệm, không phóng dật để đoạn dục tham. Đó là điều vị thiên nói với Thế Tôn.

Rồi Thế Tôn nghĩ:
Ví dụ của vị thiên này rất vững, rất mạnh, nhưng nghĩa thì chỉ nắm hẹp. Dù nói đi nói lại, vị ấy cũng chỉ nói đến sự đoạn dục tham theo kiểu chế ngự (vikkhambhana-pahāna). Bao lâu dục tham chưa bị đạo lộ nhổ tận gốc, nó vẫn còn bám theo.
Do đó, lấy chính ví dụ ấy, xoay bài pháp theo đạo lộ thứ nhất, Thế Tôn nói kệ thứ hai. Nghĩa kệ ấy hiểu theo đúng cách đã giải ở trên.