Kinh Văn

Nāphusantaṃ phusati ca,
phusantañca tato phuse;
Tasmā phusantaṃ phusati,
appaduṭṭhapadosinan’ti.

Yo appaduṭṭhassa narassa dussati,
Suddhassa posassa anaṅgaṇassa;
Tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ,
Sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto’ti.

(Vị thiên:)
Không chạm người không chạm,
Lại chạm người đã chạm
Kẻ hại người bất hại
Khiến chạm kẻ đã chạm

(Đức Thế Tôn:)

Ai hại người vô hại
Bậc thanh tịnh, vô nhiễm
Ác phản hồi người ấy
Như bụi tung ngược gió
Chú Thích

Theo Ngài Bodhi nội dung của bài kinh , đặc biệt là cách Sớ giải hiểu chữ phusati, không chỉ xuất hiện ở SN 1.22 mà còn có một lịch sử văn bản khá rộng ở nhiều nơi trong Kinh Tạng.

Bài kệ của vị thiên được trình bày dưới hình thức một câu đố, mà điểm then chốt nằm ở hai hàm nghĩa của động từ phusati, “chạm đến, xúc chạm”:

(i) “chạm” theo nghĩa tạo lấy hay mang lấy một nghiệp (kamma) nhất định, ở đây là trọng nghiệp do cố ý làm hại một người vô tội; tức là xúc phạm người tốt.

(ii) “chạm” theo nghĩa thọ nhận quả của nghiệp ấy, khi nghiệp đã hội đủ duyên và đến thời kỳ cho quả.

Như vậy, cùng một chữ phusati được sử dụng trước hết cho sự tạo nghiệp, rồi cho sự trổ quả của nghiệp.

“Chạm” lần thứ nhất là chạm vào hành động, tức chính mình cố ý tạo nghiệp. “Chạm” lần thứ hai là nghiệp chạm trở lại người tạo, tức quả được kinh nghiệm khi nghiệp chín muồi. Vì vậy, câu “tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ” không nên hiểu theo nghĩa đơn giản rằng “hễ hại người thì lập tức bị một tai họa tương tự”; Dhammapada cũng nói rõ rằng người làm ác có thể vẫn thấy an vui chừng nào ác nghiệp chưa chín, và chỉ khi nghiệp chín mới kinh nghiệm quả bất thiện.

Đây cũng là lý do hình ảnh bụi tung ngược gió đặc biệt sâu sắc. Người tung bụi có một ý định hướng ra bên ngoài: muốn làm bẩn người khác. Nhưng hướng đi cuối cùng của bụi lại quay về người tung. Tương tự, ác ý nhắm vào Tôn giả Sāriputta, Tôn giả Moggallāna hay bất kỳ người vô tội nào tưởng như chỉ là việc “giữa ta và người kia”, nhưng ngay khoảnh khắc ác ý trở thành hành động có tác ý, nó đã trở thành nghiệp của chính người hành động.

Đây chính là chìa khóa để hiểu bài kệ đầu. Nếu chỉ dịch phusati là “chạm” thì tiếng Việt nghe khá bí hiểm:

Không chạm người không chạm,
Lại chạm người đã chạm

Nhưng khi mở hai tầng nghĩa, câu đố trở nên sáng rõ:

Người không “chạm” vào ác nghiệp bằng cách tạo nó, thì quả của ác nghiệp ấy không “chạm” đến người ấy; còn người đã “chạm” vào nghiệp bằng hành động cố ý thì khi nghiệp chín muồi, quả của chính nghiệp ấy sẽ “chạm” đến người đó.

kammaṃ aphusantaṃ vipāko na phusati
“Quả không chạm đến người không chạm vào nghiệp.”

và:

kammaṃ phusantaṃ vipāko phusati
“Quả chạm đến người đã chạm vào nghiệp.”

Do đó, nên giữ nguyên chữ “chạm” thay vì thay hoàn toàn bằng “tạo nghiệp” hay “thọ quả”, bởi nếu thay đi thì câu văn dễ hiểu hơn nhưng lại mất nghệ thuật chơi chữ của nguyên bản Pāli.

Có thể dịch chú giải trong ngoặc:

“Không chạm người không chạm [tức không tạo nghiệp ấy]; nhưng sẽ chạm người đã chạm [tức quả sẽ đến với người đã tạo nghiệp].”

Trong Sutta Nipāta, kệ ngôn 662 bài kệ này được liên hệ với việc Kokāliya vu khống hai vị Đại đệ tử là Tôn giả Sāriputta và Tôn giả Moggallāna; xem thêm SN 6.10, nơi câu chuyện được thuật lại nhưng không có bài kệ này.

Một câu chuyện duyên khởi khác  được kể trong Dhammapada Aṭṭhakathā III, 31–33. Về những hậu quả nghiệp báo của việc làm hại người vô tội, có thể đối chiếu thêm Dhammapada (Pháp Cú) 137–140.

Trường hợp Kokāliya

Kokāliya mang ác cảm và công kích Tôn giả Sāriputta và Tôn giả Moggallāna. Chính vì vậy, câu:

Yo appaduṭṭhassa narassa dussati,
suddhassa posassa anaṅgaṇassa…

không còn là một nguyên tắc đạo đức trừu tượng. Nó có thể được đọc trong một bối cảnh rất cụ thể:  người bị công kích là người không có ác ý đối với kẻ công kích.

Đặc biệt, bốn câu thứ hai của SN 1.22 chính là bài kệ nổi tiếng Dhammapada 125:

Yo appaduṭṭhassa narassa dussati,
suddhassa posassa anaṅgaṇassa;
Tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ,
sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto.

Ai hại người vô hại,
bậc thanh tịnh, vô nhiễm;
ác về kẻ ngu ấy,
như bụi tung ngược  gió.

Điều thú vị là Dhammapada Aṭṭhakathā lại gắn bài kệ này với câu chuyện Koka, người thợ săn. Theo câu chuyện chú giải ấy, Koka nổi giận với một vị tỳ khưu và thả chó săn tấn công vị ấy; diễn biến cuối cùng lại khiến chính người thợ săn chịu hậu quả.

phusati → kamma → vipāka.

Do đó, có thể cô đọng toàn bộ SN 1.22 trong một câu:

Một khi cố ý tạo ác nghiệp để hại người, người đầu tiên bị buộc vào nghiệp ấy chính là ta.

Và đây chính là chiều sâu của chữ phusati: ta “chạm” vào nghiệp trước, rồi khi đủ duyên, quả của nghiệp “chạm” lại chính mình.

Sớ Giải

22. dutiye nāphusantaṃ phusatīti kammaṃ aphusantaṃ vipāko na phusati, kammameva vā aphusantaṃ kammaṃ na phusati. kammañhi nākaroto kariyati. phusantañca tato phuseti kammaṃ phusantaṃ vipāko phusati, kammameva vā phusati. kammañhi karoto kariyati. tasmā phusantaṃ phusati, appaduṭṭhapadosinanti yasmā na aphusantaṃ phusati, phusantañca phusati, ayaṃ kammavipākānaṃ dhammatā, tasmā yo “appaduṭṭhassa narassa dussati, suddhassa posassa anaṅgaṇassā”ti evaṃ vutto appaduṭṭhapadosī puggalo, taṃ puggalaṃ kammaṃ phusantameva kammaṃ phusati, vipāko vā phusati.
so hi parassa upaghātaṃ kātuṃ sakkoti vā mā vā, attā panānena catūsu apāyesu ṭhapito nāma hoti. tenāha bhagavā — “tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ, sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto”ti. dutiyaṃ.

22. Trong bài kinh thứ hai:

“Nāphusantaṃ phusati — Nó không chạm đến người không chạm”: nghĩa là quả của nghiệp (vipāka) không chạm đến người không tạo nghiệp ấy; hoặc cũng có thể hiểu rằng nghiệp không chạm đến người không tạo nghiệp. Bởi vì, đối với người không làm thì nghiệp ấy không được tạo thành (kammañhi nākaroto kariyati).

“Phusantañca tato phuse — nhưng rồi nó chạm đến người đã chạm”: nghĩa là quả của nghiệp chạm đến người đã tạo nghiệp; hoặc cũng có thể hiểu rằng chính nghiệp ấy chạm đến người đó. Bởi vì, đối với người thực hiện hành động thì nghiệp được tạo thành (kammañhi karoto kariyati).

“Tasmā phusantaṃ phusati, appaduṭṭhapadosinaṃ — Vì vậy, nó chạm đến người đã chạm, kẻ làm hại người không làm hại mình”: bởi vì nó không chạm đến người không tạo nghiệp, nhưng lại chạm đến người tạo nghiệp; đó chính là quy luật tự nhiên của nghiệp và quả của nghiệp (kammavipākānaṃ dhammatā).

Do vậy, người được nói đến trong câu:

“Appaduṭṭhassa narassa dussati,
suddhassa posassa anaṅgaṇassa”

nghĩa là:

Ai hại người vô hại
Bậc thanh tịnh, vô nhiễm

chính là hạng người làm hại người vô tội (appaduṭṭhapadosī).

Đối với người ấy, khi chính họ đã tạo nghiệp, thì nghiệp chạm đến họ; hoặc quả của nghiệp sẽ chạm đến họ.

Bởi người ấy có thể làm tổn hại được người kia, hoặc cũng có thể không làm tổn hại được; nhưng bằng chính ác nghiệp ấy, người đó đã tự đặt mình vào tình trạng dẫn đến bốn ác thú (catūsu apāyesu).

Vì thế Đức Thế Tôn dạy:

“Tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ,
sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto.”

Ác phản hồi người ấy
Như bụi tung ngược gió