Dụ ngôn "Thành Phố Cổ Đại"  được trích từ kinh Nagara Sutta Tương Ưng Bộ (Saṃyutta Nikāya) 12.65. Phật ví con đường giác ngộ như một con đường cổ xưa dẫn đến một thành phố cổ, vốn đã được chư Phật Chánh Đẳng Giác thời quá khứ đi qua. Đức Phật không chỉ khám phá tại sao chúng sanh khổ, mà còn khám phá khổ có thể chấm dứt bằng cách nào.

Seyyathāpi, bhikkhave, puriso araññe pavane caramāno passeyya purāṇaṃ maggaṃ purāṇañjasaṃ pubbakehi manussehi anuyātaṃ. uyyānasampannaṃ vanasampannaṃ pokkharaṇīsampannaṃ pākārakoṭṭhakapākāraṃ ramaṇīyaṃ.  iddhañceva phītañca bāhujaññaṃ ākiṇṇamanussaṃ vuddhivepullappattaṃ

Evameva khvāhaṃ, bhikkhave, addasaṃ purāṇaṃ maggaṃ purāṇañjasaṃ pubbakehi sammāsambuddhehi anuyātaṃ. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ: sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto,
sammā’ājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi.

Này các Tỳ khưu, ví như một người đang đi trong vùng rừng hoang, chợt tìm thấy một con đường cổ, một lối đi xưa, đã từng được người thời trước đi qua. Người ấy theo con đường đó. Và cuối con đường, người ấy khám phá: một thành phố cổ. Đó là một kinh thành xưa với:  đầy đủ công viên, rừng cây, hồ nước, thành quách, đẹp đẽ và đáng vui thích.

Người ấy trở về báo với vua: “Tôi đã tìm thấy thành phố cổ ấy. Xin Đại vương hãy xây dựng lại thành phố!” Thành phố được phục hồi và dần trở thành: — hùng mạnh, phồn thịnh, đông dân, phát triển và đạt đến sự sung mãn.

“Cũng vậy, này các Tỳ khưu, Ta đã nhìn thấy con đường cổ, lối đi xưa, đã từng được các bậc Chánh Đẳng Chánh Giác thời quá khứ đi qua.” Con đường ấy là gì? Đó chính là Thánh đạo tám chi phần: Chánh kiến,  chánh tư duy,  chánh ngữ,  chánh nghiệp,  chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Đây chính là con đường cổ xưa.

Ý NGHĨA

Trong Kinh Đô Thị (Nagara Sutta), Đức Phật không tự nhận mình là kiến trúc sư vĩ đại kiến tạo ra chân lý. Ngài ví mình như một người bộ hành mỏi gối giữa rừng sâu, vô tình vấp phải một phiến đá lát rêu phong của một đại lộ đã bị lãng quên.

Chân lý giải thoát chưa bao giờ là sản phẩm sáng chế mang tính độc quyền. Nó là một cổ thành có thật, chỉ là đã bị cỏ dại của vô minh vùi lấp quá lâu.

Rừng hoang và bước chân  lữ khách

Rừng hoang (arañña) là ẩn dụ chính xác nhất về cuộc đời chúng ta: rậm rạp, rối ren và mất phương hướng. Đó là vòng luân hồi (saṃsāra) đầy vô minh.

Hãy nhìn một người bình thường giữa guồng quay hiện đại: chạy theo danh vọng, kiệt sức vì cơm áo gạo tiền, hoang mang trước bệnh tật và cái chết. Ta giống như người bị lạc trong rừng sâu giữa đêm đen, cứ mải miết rẽ trái, rẽ phải, tưởng rằng đang tiến về phía trước nhưng thực chất chỉ đang đi vòng quanh một cái cây mục. Ta sinh ra, già đi, vỡ mộng, rồi lại tiếp tục thèm khát và bám víu một mộng tưởng khác.

Bồ-tát (Đức Phật thời chưa thành đạo) chính là người lữ hành đơn độc. Ngài khác biệt không phải vì có phép thuật siêu nhiên, mà vì Ngài đủ tỉnh táo để nhận ra mình đang lạc lối: "Thế gian này thật sự rơi vào khốn khó! Bị sanh, già, chết... mà không biết lối thoát." Nhận diện được cái bẫy chính là bước đầu tiên để không còn bị sập bẫy.

Con đường xưa và vết chân tiền nhân

Lội qua gai góc, người lữ hành bất ngờ nhận ra dấu tích của một con đường cổ xưa (purāṇa magga).

Con đường ấy không tự sinh ra từ trí tưởng tượng của người lữ hành. Nó đã nằm ở đó từ thuở nào, từng nâng bước chân của những bậc giác ngộ quá khứ (chư Phật thời xưa). Đó chính là Bát Chánh Đạo: con đường tám nhánh gồm thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, nỗ lực đúng, nhớ nghĩ đúng và an định đúng.

Đây là điểm mấu chốt mang tính cách mạng: Đức Phật không phát minh ra chân lý; Ngài là người phát hiện lại chân lý.

Cũng giống như định luật vạn vật hấp dẫn: trước khi Newton nhìn thấy quả táo rơi, trọng lực vẫn giữ trái đất quay quanh mặt trời. Trước khi Galileo nhìn qua kính thiên văn, các vì sao vẫn chuyển động theo quỹ đạo của chúng. Luật nhân quả, tính vô thường và bản chất của duyên khởi (paticcasamuppāda) vốn là quy luật bất biến của vũ trụ. Dù có Phật hay không có Phật, quy luật ấy vẫn vận hành. Đức Phật chỉ là người dọn sạch lớp rêu phong phủ trên phiến đá, thắp lại bó đuốc để trỏ cho đời: "Nhìn xem, đường ở đây!"

Cổ thành rực rỡ và sứ mệnh phục hưng

Lần theo dấu vết con đường cổ, người lữ hành bước ra khỏi tán lá rậm rạp và kinh ngạc trước một cổ thành tráng lệ (purāṇa nagara): có tường thành kiên cố, hoa viên tươi mát, ao sen thanh tịnh và không còn bóng dáng hiểm nguy của thú dữ.

Cổ thành ấy chính là Niết-bàn (Nibbāna) — sự tịch lặng tuyệt đối khi ngọn lửa tham lam, sân hận và si mê tắt ngấm. Nó không phải một thiên đường xa xôi trên mây, mà là một thực tại thanh lương có thật, nơi tâm thức đạt đến sự tự do không còn bị ràng buộc bởi bất kỳ điều kiện nào.

Nhưng câu chuyện không dừng lại ở sự tận hưởng cá nhân. Người tìm thấy thành cổ không đóng cổng thành để sống an nhàn một mình. Người ấy quay trở lại kinh đô, tâu với đức vua và các đại thần: "Hãy trùng tu lại kinh thành ấy!"

Xây dựng lại thành phố chính là việc Đức Phật thiết lập Tăng đoàn, tuyên thuyết Giáo pháp, biến chân lý thành lối sống cộng đồng. Một con đường chỉ thực sự sống lại khi có người bước đi trên đó. Một đô thị chỉ thực sự hồi sinh khi rộn rã tiếng cười của cư dân. Ngài đã dành 45 năm còn lại của cuộc đời để biến một lối mòn hoang phế thành một đại lộ thênh thang cho chư thiên và loài người cùng tiến bước.

Chúng ta đang đứng ở đâu trong khu rừng?

Mỗi chúng ta hôm nay, về bản chất, đều là những người lữ hành đang chật vật giữa khu rừng cuộc đời. Có lúc ta kiệt sức vì công việc, có lúc ta gục ngã vì mất mát, có lúc ta hoang mang tự hỏi: "Rốt cuộc sống để làm gì?"

Bản kinh Đô Thị để lại cho đời một niềm an ủi lớn lao: không cần phải tự mình phát minh ra một lối thoát mới.

Chiếc bản đồ đã được vẽ sẵn. Bụi rậm đã được phạt quang. Con đường Bát Chánh Đạo không phải là lý thuyết giáo điều xa lạ, mà là cách bạn nhìn nhận sự việc khách quan hơn mỗi ngày, bớt phản ứng giận dữ, sống tử tế và giữ cho tâm mình một khoảng lặng tỉnh thức.

Kinh thành bình an vẫn nằm đó, vẹn nguyên sau nghìn năm. Vấn đề duy nhất là: chúng ta có sẵn sàng nhấc chân lên và bước đi hay không?

Tỳ khưu Giác Đẳng dịch và biên soạn giáo trình

@@@

Bài học lưu trữ năm  2022- | 12  | 11 | 10 | 09 | 08 | 07 | 06 | 05 | 04 | 03 | 02 | 01