Kinh văn

Catucakkaṃ navadvāraṃ,
puṇṇaṃ lobhena saṃyutaṃ;
Paṅkajātaṃ mahāvīra,
kathaṃ yātrā bhavissatīti.

Chetvā naddhiṃ varattañca,
icchā lobhañca pāpakaṃ;
Samūlaṃ taṇhamabbuyha,
evaṃ yātrā bhavissatīti.

[Vị thiên:]
Bốn bánh xe, chín cửa,
Uế trược, cột bởi tham,
Sanh ra từ bùn lầy,
Làm sao có đường thoát?
Kính bạch Đấng Đại Hùng!

[Đức Thế Tôn:]
Cắt dây buộc và cương
Đoạn dục, tham ác quấy
Nhổ tận gốc rễ ái,
Như vậy là đường thoát.

Chú thích

Kinh thuộc Devatā Saṃyutta, Sattivagga (Phẩm Lưỡi Gươm), bài thứ chín trong phẩm, số SN 1.29. Như các kinh cùng phẩm, một vị thiên đêm đến hỏi bằng kệ, Đức Thế Tôn đáp bằng kệ. Không ghi tên vị thiên. Song hành ý nghĩa với Dhp 398 / Sn 3.6 (kệ “chetvā naddhiṃ varattañca…”), nhưng ở đây varattā được chú khác vì taṇhā đã được nêu riêng.

Catucakkaṃ: Sớ giải: catuiriyāpathaṃ — bốn tư thế chuyển động của thân: đi, đứng, ngồi, nằm.

Navadvāraṃ: navahi vaṇamukhehi — cửu khiếu hay chín miệng vết thương: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, cửa tiểu, cửa đại. Thân được nhìn theo phương diện bất tịnh: không phải thành trì đáng giữ, mà là chỗ rỉ chảy.

Puṇṇaṃ: asucipūraṃ — đầy bất tịnh (32 thể trược: tóc, lông, móng, răng, da… và các chất dơ trong thân).

Lobhena saṃyutaṃ: taṇhāya saṃyuttaṃ — bị cột, bị trộn lẫn với tham.

Paṅkajātaṃ: sanh từ bùn. Ṭīkā: sanh trong vũng bất tịnh của thai bào.

Mahāvīra: bậc Đại Hùng — tôn xưng Đức Phật.

Yātrā: Sớ: niggamana, mutti, parimutti, samatikkamo — sự đi ra, giải thoát, hoàn toàn thoát, vượt khỏi thân như thế. Không phải “hành trình tiếp tục sống trong thân”, mà “làm sao thoát khỏi thân tâm hệ lụy này”.

Naddhi: dây cột hay oan kết thù hận (upanāha — hận tích chứa). Trước là kodha (phẩn nộ sanh khởi), sau thành upanāha (hận kéo dài), tức sân ở cường độ mạnh.

Varatta: dây cương / dây da. Ở Dhp 398, varattā = taṇhā, sandāna = diṭṭhi. Ở kinh này, vì taṇhā đã nêu riêng, sớ lấy varattā là các kiết sử còn lại ngoài những pháp đã kể trong kệ.

Icchā lobhañca pāpakaṃ: một pháp được nói theo hai mặt: icchā là ước muốn yếu, mới khởi, hoặc muốn điều chưa được; lobha là tham mạnh, bám vật đã được. Pāpakaṃ: ác quấy.

Samūlaṃ taṇhamabbuyha: ái có gốc vô minh (avijjāmūlena samūlakaṃ); abbuyha = uppāṭetvā bằng đạo tối thượng (aggamagga) — tứ đạo A-la-hán nhổ tận gốc.

Thân không bị phủ nhận như một thực tại đang vận hành, nhưng bị nhìn đúng: phương tiện đi đứng nằm ngồi, chín cửa rỉ chảy, đầy bất tịnh, sanh từ thai bùn, bị ái cột.

Câu hỏi không phải “làm sao sống khỏe trong cỗ xe ấy”, mà “làm sao vượt thoát”.

Câu đáp là bốn nhát cắt / một lần nhổ: hận — các kiết sử còn lại — dục-tham bất thiện — ái cùng gốc vô minh.

Con đường trung đạo được hiểu theo bài kinh nầy: không thường kiến (thân này là ngã đáng giữ), không đoạn kiến (hủy thân là xong). Cắt dây thì cỗ xe hết bị kéo; gốc ái hết thì chấm dứt trầm luân sanh tử.

Sớ giải

29. Navame catucakka nti catuiriyāpathaṃ. Iriyāpatho hi idha cakkanti adhippeto. Navadvāra nti navahi vaṇamukhehi navadvāraṃ. Puṇṇa nti asucipūraṃ. Lobhena saṃyuta nti taṇhāya saṃyuttaṃ.
Kathaṃ yātrā bhavissatī ti etassa evarūpassa sarīrassa kathaṃ niggamanaṃ bhavissati, kathaṃ mutti parimutti samatikkamo bhavissatīti pucchati. Naddhi nti upanāhaṃ, pubbakāle kodho, aparakāle upanāhoti evaṃ pavattaṃ balavakodhanti attho. Varatta nti ‘‘chetvā naddhiṃ varattañca, sandānaṃ sahanukkama’’nti gāthāya (Dhp 398; Sn 627) taṇhā varattā, diṭṭhi sandānaṃ nāma jātaṃ. Idha pana pāḷiniddiṭṭhe kilese ṭhapetvā avasesā ‘‘varattā’’ti veditabbā, iti kilesavarattañca chetvāti attho. Icchā lobha nti ekoyeva dhammo icchanaṭṭhena icchā, lubbhanaṭṭhena lobhoti vutto. Paṭhamuppattikā vā dubbalā icchā, aparāparuppattiko balavā lobho. Aladdhapatthanā vā icchā, paṭiladdhavatthumhi lobho.
Samūlaṃ taṇha nti avijjāmūlena samūlakaṃ taṇhaṃ. Abbuyhā ti aggamaggena uppāṭetvā. Sesaṃ uttānamevāti. Navamaṃ.

Trong bài thứ chín:
Catucakka — bốn oai nghi. Oai nghi ở đây được gọi là bánh xe.
Navadvāra — chín cửa, tức chín miệng vết thương.
Puṇṇa — đầy đồ bất tịnh.
Lobhena saṃyuta — bị phối hợp với ái.
Kathaṃ yātrā bhavissati — với thân như thế, sự đi ra sẽ thế nào? Sự giải thoát, sự hoàn toàn thoát, sự vượt khỏi sẽ thế nào? — vị ấy hỏi vậy.
Naddhi — dây cột chỉ cho oan trái hay thù hận (upanāha): lúc đầu là sân, về sau thành hận thù, tức sân mạnh.
Varatta — trong kệ Pháp Cú / Sutta-nipāta, ái được gọi là dây cương, kiến được gọi là dây trói. Ở đây, trừ những phiền não đã nêu trong kinh văn, các phiền não còn lại gọi là varattā: nghĩa là cắt dây phiền não.
Icchā lobha — chỉ một pháp: về mặt muốn thì gọi icchā, về mặt tham đắm thì gọi lobha. Hoặc icchā là ước muốn yếu mới sanh, lobha là tham mạnh sanh đi sanh lại; hoặc icchā là muốn điều chưa được, lobha là tham trên vật đã được.
Samūlaṃ taṇhaṃ — ái có gốc vô minh.
Abbuyha — nhổ lên bằng đạo tối thượng.
Phần còn lại đã rõ.