Kinh văn

Eṇijaṅghaṃ kisaṃ vīraṃ,
appāhāraṃ alolupaṃ.
Sīhaṃvekacaraṃ nāgaṃ,
kāmesu anapekkhinaṃ.
Upasaṅkamma pucchāma,
kathaṃ dukkhā pamuccatīti.

Pañca kāmaguṇā loke,
manochaṭṭhā paveditā.
Ettha chandaṃ virājetvā,
evaṃ dukkhā pamuccatīti.

[Vị thiên bạch Đức Thế Tôn:]

Đôi chân như linh dương,
Dáng thanh thoát, dũng mãnh,
Ăn ít, không tham luyến,
Độc hành như sư tử,
Như long tượng cao quý,
Không mong cầu dục lạc.

Chúng con đến xin hỏi:
Làm sao thoát khỏi khổ?

[Đức Thế Tôn đáp:]

Năm dục lạc ở đời,
Và tâm là thứ sáu;
Ở đấy lìa tham cầu,
Như vậy thoát khỏi khổ.

Chú thích

Eṇijaṅghaṃ — eṇi + jaṅghā: bắp chân như sơn dương (eṇi / eṇimiga). Đây cũng là một trong ba mươi hai tướng Đại nhân. Chú giải nói eṇimigassa viya suvaṭṭitajaṅghaṃ: bắp chân được vo tròn đều, như bắp chân con sơn dương. Hình ảnh nhấn mạnh sự thanh, gọn, săn chắc — không phải thân hình được nuôi dưỡng bằng hưởng thụ.

Kisaṃ — gầy, không thô. Chú giải giải hai nghĩa: (1) athūlaṃ samasarīraṃ — thân không thô phù, cân đối; (2) thân như bị nắng hun, không được bồi dưỡng bằng vòng hoa, hương liệu, phấn sáp. Không nên hiểu kisa như bệnh suy kiệt. Đây là thân của người không lấy dục lạc làm chất liệu nuôi sống.

Vīraṃ — bậc Hùng Lực. Chú giải: vīriyavantaṃ — vị đầy đủ tinh tấn. “Hùng” ở đây không phải sức mạnh thống trị, mà là năng lực không lui sụt trên đạo lộ.

Appāhāraṃ — ăn ít, thực phẩm hạn chế. Chú giải nêu hai hướng: biết đủ trong ăn uống (bhojane mattaññutāya mitāhāraṃ); hoặc ăn ít vì từ bỏ phi thời thực (vikālabhojanapaṭikkhepavasena parittāhāraṃ). Ăn ít không phải mục đích tự thân; nó là dấu hiệu của sự không còn bị vị ái sai sử.

Alolupaṃ — không tham, không thèm khát. Chú giải: không còn sự thèm muốn đối với bốn món vật dụng; hoặc đây là sự từ bỏ vị ái (rasataṇhāpaṭikkhepo). Lolupa là cái miệng tâm lý luôn muốn thêm. Alolupa là trạng thái không còn cái miệng ấy.

Sīhaṃvekacaraṃ nāgaṃ — như sư tử độc hành, như voi/long tượng độc hành. Va ekacaraṃ: sống một mình, đi một mình. Chú giải nói rõ lý do hình ảnh này được chọn: gaṇavāsino hi pamattā honti, ekacarā appamattā — kẻ sống theo bầy dễ phóng dật; kẻ độc hành thì không phóng dật. Độc hành ở đây không có nghĩa ghét người, mà là không lấy tập thể, danh vọng và sự kích thích lẫn nhau làm chỗ dựa.

Kāmesu anapekkhinaṃ — không còn mong đợi, không còn ngó nhìn về các dục. Apekkhā là sự chờ đợi, sự ngoái lại. Vị ấy không còn đứng giữa đời với câu hỏi: “Còn gì để hưởng?”

Upasaṅkamma pucchāma — chúng con đến để hỏi. Lối xưng “chúng tôi” cho thấy vị thiên nói thay cho một sự tìm cầu chung, không phải tò mò cá nhân.

Kathaṃ dukkhā pamuccatī — làm sao được thoát khỏi khổ? Đây là câu hỏi trung tâm của cả phẩm, cũng là câu hỏi của toàn bộ đạo lộ.

Pañca kāmaguṇā — năm dục công, năm sợi dây dục lạc: sắc do mắt nhận, thanh do tai nhận, hương do mũi nhận, vị do lưỡi nhận, xúc do thân nhận — những đối tượng khả ái, vừa ý, làm sanh nhiễm. Chúng được gọi là guṇa vì có sức cuốn, như sợi dây buộc.

Manochaṭṭhā paveditā — ý được tuyên bố là thứ sáu. Chú giải: paveditā = pakāsitā kathitā, đã được nói rõ, đã được công bố. Năm cửa ngoài tiếp xúc đối tượng; ý là nơi đối tượng ấy được giữ, được so, được thèm. Không kể ý vào thì sự phân tích dục còn thiếu gốc.

Ettha — nơi đây. Chú giải: etasmiṃ nāmarūpe — ngay trên danh-sắc này. Năm dục công nghiêng về sắc; ý nghiêng về danh; cả hai nắm lấy những pháp không tách rời nhau. Do đó “nơi đây” có thể được đọc theo năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới. Không cần tìm một chỗ khác để đoạn dục.

Chandaṃ virājetvā — làm cho ước muốn phai tàn. Chanda ở đây không phải chánh dục của tinh tấn, mà là sự muốn có, sự nghiêng về đối tượng khả ái. Virājetvā là làm cho hết màu, hết vị dính. Không phải đè nén bằng sức, cũng không phải bỏ chạy khỏi đối tượng, mà để dục mất sức bám.

Evaṃ dukkhā pamuccatī — như vậy được thoát khỏi khổ. Evaṃ đóng vai trò nhân-quả: chính vì đã làm phai chanda trên năm dục và trên ý, nên khổ được thoát. Bài kinh không thêm điều kiện thứ hai.

Bài kinh chứa hai lớp hình ảnh:

Bên ngoài: thân thon thả nhẹ nhàng, ăn ít, độc hành, không truy cầu dục lạc.
Bên trong: năm dục cộng với ý; đoạn ái chấp ngay trên đó.

Vị thiên nhìn thấy tướng giải thoát. Đức Phật chỉ ra cơ chế giải thoát. Tướng có thể gây kính ngưỡng; cơ chế mới khiến người nghe biết phải làm gì. Nhiều người có thể bắt chước tướng: ăn ít hơn, ở một mình hơn, nói ít hơn. Nhưng nếu chanda vẫn còn, khổ vẫn còn đường vào. Ngược lại, một người vẫn đi giữa sắc thanh hương vị xúc, nếu ước muốn đã phai, cửa khổ đã đóng.

Câu hỏi quan trọng vì vậy không phải: “Làm sao tránh hết đối tượng của dục?” mà là: “Khi đối tượng vẫn có mặt, chỗ nào còn muốn thêm?” Chính chỗ muốn thêm ấy là chỗ cần virājetvā.

Kệ ngôn của Đức Phật gần như nguyên văn xuất hiện trong Kinh Hemavata (Snp 1.9) [Sutta Nipāta -Kinh Tập chương 1, kinh số 9]. Hai dạ-xoa hỏi về lối thoát khỏi thế gian; Đức Phật trả lời bằng cùng một công thức: năm dục công, ý là thứ sáu, dứt ước muốn nơi ấy thì thoát khổ. Sự lặp lại cho thấy đây không phải đáp án tình thế, mà là một công thức then chốt của Giáo pháp.

Sớ giải

30.Dasame eṇijaṅghan ti eṇimigassa viya suvaṭṭitajaṅghaṃ. Kisan ti athūlaṃ samasarīraṃ. Atha vā ātapena milātaṃ mālāgandhavilepanehi anupabrūhitasarīrantipi attho. Vīran ti vīriyavantaṃ. Appāhāran ti bhojane mattaññutāya mitāhāraṃ, vikālabhojanapaṭikkhepavasena vā parittāhāraṃ. Alolupan ti catūsu paccayesu loluppavirahitaṃ. Rasataṇhāpaṭikkhepo vā esa. Sīhaṃvekacaraṃ nāgan ti ekacaraṃ sīhaṃ viya, ekacaraṃ nāgaṃ viya. Gaṇavāsino hi pamattā honti, ekacarā appamattā, tasmā ekacarāva gahitāti. Paveditā ti pakāsitā kathitā. Etthā ti etasmiṃ nāmarūpe. Pañcakāmaguṇavasena hi rūpaṃ gahitaṃ, manena nāmaṃ, ubhayehi pana avinibhuttadhamme gahetvā pañcakkhandhādivasenapettha bhummaṃ yojetabbanti. Dasamaṃ.

Trong bài kinh thứ mười:

Eṇijaṅghaṃ — gọi là “bắp chân sơn dương” vì bắp chân được vo tròn đều như bắp chân con sơn dương.

Kisaṃ — nghĩa là thân không thô phù, cân đối. Hoặc cũng có nghĩa: thân như bị nắng hun, không được bồi đắp bằng vòng hoa, hương liệu và phấn sáp.

Vīraṃ — nghĩa là vị đầy đủ tinh tấn.

Appāhāraṃ — nghĩa là ăn có chừng mực nhờ biết đủ trong sự ăn; hoặc ăn ít vì từ bỏ việc ăn phi thời.

Alolupaṃ — nghĩa là không còn sự thèm muốn đối với bốn món vật dụng. Đây cũng có thể hiểu là sự từ bỏ vị ái.

Sīhaṃvekacaraṃ nāgaṃ — nghĩa là như con sư tử sống độc hành, như con voi sống độc hành. Những người sống theo bầy dễ phóng dật; những người độc hành thì không phóng dật. Vì vậy kinh chỉ lấy hình ảnh kẻ độc hành.

Paveditā — nghĩa là đã được công bố, đã được nói ra.

Ettha — nghĩa là ngay trên danh-sắc này. Vì dựa vào năm dục công nên nắm lấy sắc; dựa vào ý nên nắm lấy danh; rồi từ cả hai, nắm lấy những pháp không tách rời nhau. Do đó, “nơi đây” cũng có thể được ghép theo năm uẩn và các pháp tương tự.

Những phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng.