• Atthipaccaya – trợ duyên bằng sự hiện hữu;
• Natthipaccaya – trợ duyên bằng sự không hiện hữu.

Một pháp có thể trợ cho pháp khác vì nó đang có mặt; nhưng trong một trường hợp khác, một pháp lại trợ cho pháp kế tiếp chính vì nó đã chấm dứt và không còn có mặt.

Hai duyên này cho thấy một nguyên lý rất sâu sắc của Thắng Pháp: “có mặt” cũng là duyên, mà “vắng mặt” cũng có thể là duyên.

Không có một thực thể thường còn đứng phía sau các hiện tượng. Chỉ có những pháp sinh lên, hiện hữu trong giới hạn của chúng, hỗ trợ lẫn nhau rồi diệt đi, và chính sự diệt đi ấy lại mở đường cho pháp khác sinh khởi.

HIỆN HỮU DUYÊN – ATTHIPACCAYO

Atthi nghĩa là: có, hiện có, đang tồn tại, hiện hữu.  Do đó: Atthipaccaya là sự trợ giúp của một pháp đối với pháp khác bằng chính sự đang hiện hữu của nó.

Điểm quan trọng không phải năng duyên phải “làm” một hành động nào đối với sở duyên. Chính sự có mặt của nó đã là điều kiện. Ví dụ, mắt không cần phải chủ động “tạo ra” sự thấy. Khi nhãn căn đang hiện hữu, cảnh sắc thích hợp hiện diện và các điều kiện khác hội đủ, nhãn căn trở thành một trong những duyên cho nhãn thức sinh khởi. Có thể ví như phù sa đang hiện diện trong đất làm cho đất màu mỡ. Chính sự hiện diện của phù sa là điều kiện hỗ trợ cây cối.

Điểm đặc biệt của Hiện hữu duyên là:  Năng duyên phải còn hiện hữu khi đang trợ giúp sở duyên. Vì vậy, không nên hiểu Hiện hữu duyên một cách đơn giản rằng: “pháp quá khứ trợ pháp hiện tại” hoặc “pháp hiện tại trợ pháp tương lai”. Nếu một pháp đã hoàn toàn diệt mất rồi mới trợ cho pháp kế tiếp, phương thức ấy không còn được gọi là Hiện hữu duyên theo nghĩa chuyên môn này. Trong Hiện hữu duyên, ở thời điểm sự trợ duyên diễn ra, năng duyên vẫn đang có mặt.

Paṭṭhāna nêu rõ:  Atthipaccayo’ti. Cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ atthipaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ atthipaccayena paccayo. Okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ atthipaccayena paccayo. Cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ atthipaccayena paccayo. Mahābhūtā upādārūpānaṃ atthipaccayena paccayo.

Gọi là Hiện hữu duyên: Bốn danh uẩn trợ giúp lẫn nhau bằng Hiện hữu duyên. Bốn sắc đại hiển trợ giúp lẫn nhau bằng Hiện hữu duyên. Trong sát-na tục sinh, danh và sắc trợ giúp lẫn nhau bằng Hiện hữu duyên. Tâm và các tâm sở trợ giúp sắc do tâm sinh bằng Hiện hữu duyên. Bốn đại chủng trợ giúp các sắc y sinh bằng Hiện hữu duyên.

BẢY PHƯƠNG DIỆN CỦA HIỆN HỮU DUYÊN

Theo sự phân tích của truyền thống chú giải, Hiện hữu duyên có thể được nhận diện qua bảy phương diện.

1. Câu sanh hiện hữu duyên (Sahajātatthipaccaya). Sahajāta nghĩa là “cùng sanh”. Các pháp cùng sinh và cùng hiện hữu có thể trợ giúp lẫn nhau.

Thí dụ 1: Bốn danh uẩn trong một sát-na tâm: thọ, tưởng, hành, thức cùng sinh và hỗ trợ lẫn nhau. Không thể có một sát-na nhận thức bình thường trong đó chỉ có thức mà hoàn toàn không có thọ, tưởng và các tâm sở tương ứng.

Thí dụ 2: Bốn đại chủng: địa đại – paṭhavī, thủy đại – āpo, hỏa đại – tejo, phong đại – vāyo cùng tồn tại và nương tựa lẫn nhau.

Thí dụ 3: Tâm tạo sắc. Tâm và thuộc tánh đang sinh khởi có thể làm duyên cho sắc do tâm sinh (cittaja-rūpa).

Đây là Câu sanh hiện hữu duyên.

2. Vật tiền sanh hiện hữu duyên (Vatthupurejātatthipaccaya)

Ở đây, sắc vật đã sinh trước tâm nhưng chưa diệt. Vì nó vẫn còn hiện hữu khi tâm sinh nên nó trợ tâm bằng Hiện hữu duyên.

Điển hình là các căn: nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn. Ví dụ: Nhãn căn đã sinh trước, nhưng khi nhãn thức sinh thì nhãn căn vẫn còn tồn tại. Chính sự đang hiện hữu ấy trợ cho nhãn thức. Do vậy: sinh trước không có nghĩa là đã diệt trước. Đây là điểm rất quan trọng để hiểu Hiện hữu duyên.

3. Cảnh tiền sanh hiện hữu duyên (Ārammaṇapurejātatthipaccaya)

Một cảnh sắc có thể sinh trước tâm nhận biết nó, nhưng cảnh ấy vẫn còn tồn tại khi thức tương ứng sinh khởi. Ví dụ: cảnh sắc đối với nhãn thức, âm thanh đối với nhĩ thức, mùi đối với tỷ thức, vị đối với thiệt thức, xúc đối với thân thức. Cảnh đã có trước nhưng vẫn còn hiện hữu khi thức sinh. Do đó, cảnh trở thành Cảnh tiền sanh hiện hữu duyên.

4. Vật cảnh tiền sanh hiện hữu duyên

Vatthārammaṇapurejātatthipaccaya

Đây là trường hợp đặc biệt khi một sắc pháp vừa đóng vai trò: vật (vatthu), vừa trở thành cảnh (ārammaṇa), và sắc ấy đã sinh trước nhưng vẫn đang tồn tại khi tâm liên hệ sinh khởi. Truyền thống thường giải thích trường hợp sắc ý vật – hadayavatthu trong tiến trình tâm cận tử.

5. Hậu sanh hiện hữu duyên (Pacchājātatthipaccaya) Đây là trường hợp rất đáng chú ý. Sắc pháp đã sinh trước. Tâm sinh sau nhưng trong khoảng thời gian chúng cùng hiện hữu, tâm sinh sau trợ giúp sắc pháp sinh trước tiếp tục tồn tại.

Ví dụ: Những tâm sinh sau trợ giúp thân thể đã sinh trước. Có thể ví như cây đã được trồng trước, người chăm sóc đến sau nhưng sự có mặt và chăm sóc của người ấy giúp cây đang tồn tại tiếp tục sống. Đây là: Hậu sanh + Hiện hữu duyên.

6. Dưỡng tố hiện hữu duyên (Āhāratthipaccaya)

Dưỡng tố (āhāra) khi đang hiện hữu có khả năng duy trì các sắc pháp liên hệ. Thức ăn không chỉ có ý nghĩa “đã ăn trong quá khứ”, mà chất dinh dưỡng đang tồn tại trong cơ thể trở thành điều kiện duy trì sắc thân. Do đó gọi là: Dưỡng tố hiện hữu duyên.

7. Quyền hiện hữu duyên (Indriyatthipaccaya) Ở đây đặc biệt nói đến: jīvitindriya – mạng quyền. Sắc mạng quyền đang hiện hữu duy trì những sắc pháp do nghiệp sinh cùng nhóm. Khi mạng quyền còn hiện hữu, các sắc pháp liên hệ được duy trì. Đó là: Quyền hiện hữu duyên.

Từ bảy phương diện trên có thể nhận ra hiện hữu duyên trong ba lãnh vực:

1. Trong danh pháp. Bốn danh uẩn: Thọ – Tưởng – Hành – Thức không tồn tại hoàn toàn biệt lập trong một sát-na tâm. Chúng cùng hiện hữu và hỗ trợ lẫn nhau.

2. Trong sắc pháp. Bốn đại: Đất – Nước – Lửa – Gió nương tựa nhau. Không thể tách một đại chủng thành một thực thể hoàn toàn độc lập với các đại chủng khác trong nhóm sắc.

3. Trong quan hệ căn – cảnh – thức. Ví dụ khi nhìn một đóa hoa: Nhãn căn đang hiện hữu, cảnh sắc đang hiện hữu, các duyên thích hợp dẫn đến Nhãn thức sinh khởi. Nhãn căn không “ra lệnh” cho nhãn thức. Cảnh sắc cũng không “đi vào” tâm. Chúng chỉ hiện hữu trong tương quan thích hợp và trở thành duyên cho tiến trình thấy.

VÔ HỮU DUYÊN – NATTHIPACCAYO

Natthi nghĩa là: không có, không hiện hữu, vắng mặt. Do đó: Natthipaccaya là sự trợ duyên bằng tình trạng không còn hiện hữu của pháp đi trước.

Điều này nghe có vẻ nghịch lý. Một pháp không còn tồn tại thì làm sao có thể trợ giúp? Câu trả lời nằm trong bản chất nối tiếp cực nhanh của dòng tâm. Tâm trước phải diệt thì tâm sau mới có thể sinh. Sự chấm dứt của tâm trước tạo điều kiện cho tâm kế tiếp xuất hiện.

Chánh tạng định nghĩa:

Natthipaccayo’ti samanantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ natthipaccayena paccayo.

Gọi là Vô hữu duyên: các pháp tâm và thuộc tánh vừa mới diệt trợ giúp các pháp tâm và tâm sở hiện tại sinh khởi bằng Vô hữu duyên.

Điểm cốt yếu nằm ở: samanantaraniruddhā nghĩa là: vừa diệt ngay trước đó, không có khoảng cách xen giữa.

Vô hữu duyên trong dòng tâm thức

Có thể hình dung dòng tâm thức:

Tâm 1 diệt nhường chỗ tâm 2 sanh -  tâm 2 diệt nhường chỗ tâm 3 sanh - tâm 3 diệt nhường chỗ tâm 4 sanh  …

Tâm thứ nhất không thể tiếp tục tồn tại đồng thời như một tâm cũ bên cạnh tâm thứ hai. Nó phải diệt. Chính khi nó không còn hiện hữu, điều kiện được thiết lập cho sát-na tâm kế tiếp sinh lên. Do đó: Sự vắng mặt của tâm trước trở thành duyên cho sự có mặt của tâm sau.

Vô hữu duyên và vô gián duyên

Vô hữu duyên (natthipaccaya) có quan hệ rất gần với:

Vô gián duyên – anantarapaccaya và Đẳng vô gián duyên – samanantarapaccaya. Cùng một tiến trình tâm có thể được nhìn dưới nhiều góc độ.

Vô gián duyên nhấn mạnh: tâm trước trợ tâm sau không có khoảng cách xen giữa.

Vô hữu duyên nhấn mạnh: tâm trước trợ tâm sau bằng cách đã diệt, không còn hiện hữu.

Như vậy, cùng một hiện tượng nhưng được phân tích theo hai phương diện khác nhau.

SO SÁNH HAI DUYÊN

Có thể ghi nhớ bằng hai câu:

Atthi: Có mặt để nâng đỡ.
Natthi: Vắng mặt để nhường đường.

Hiện hữu duyên như một cây cột đang đứng có thể nâng mái nhà.

Mái nhà được nâng đỡ bởi sự hiện diện của cây cột.

Vô hữu duyên như một người bước qua cánh cửa phải rời khỏi vị trí ngay trước cửa thì người phía sau mới có thể bước tới. Sự rời đi của người trước tạo chỗ cho người sau.

Hai duyên này cho chúng ta thấy một nguyên lý quan trọng: Không có pháp nào tồn tại hoàn toàn độc lập. Một pháp có mặt nhờ nhiều duyên.

Trong khi hiện hữu, nó lại làm duyên cho những pháp khác. Khi diệt đi, trong một số tương quan, chính sự không còn hiện hữu của nó lại trở thành điều kiện cho pháp kế tiếp. Do đó, thế giới kinh nghiệm không phải là tập hợp của những “vật” bất biến mà là: mạng lưới của những quan hệ duyên sinh. Ở đây ta thấy rõ định lý:

Imasmiṃ sati idaṃ hoti “Cái này có, cái kia có.” và: Imassa nirodhā idaṃ nirujjhati “Cái này diệt, cái kia diệt.” Pháp không đứng riêng một mình; pháp chỉ biểu hiện trong mạng lưới điều kiện.

Trong cái nhìn vĩ mô

1. Có mặt cũng là một sự giúp đỡ. Hiện hữu duyên gợi cho chúng ta một điều rất thực tế: Đôi khi không cần làm điều gì lớn lao. Sự có mặt đúng lúc đã là một sự hỗ trợ. Một người bệnh có người thân bên cạnh. Một đứa trẻ có cha mẹ hiện diện. Một người đang đau buồn có một người bạn ngồi yên lắng nghe. Sự hiện diện ấy đôi khi chính là một “duyên”.

2. Biết tạo những điều kiện tốt. Nếu các pháp sinh khởi tùy thuộc điều kiện, người tu không chỉ cố gắng “đuổi” phiền não. Quan trọng hơn là tạo những duyên thích hợp cho thiện pháp: thân cận thiện hữu, nghe Chánh pháp, sống có giới, giữ chánh niệm, tu tập định, phát triển trí tuệ. Khi những điều kiện lành đang hiện hữu, thiện pháp có cơ hội sinh trưởng.

3. Biết rời đi cũng là một sự trợ giúp. Natthipaccaya gợi một bài học khác: Có những lúc sự chấm dứt là cần thiết để điều mới có thể xuất hiện. Một thói quen bất thiện phải chấm dứt để nếp sống mới được hình thành. Một thành kiến phải được buông xuống để sự hiểu biết mới có thể phát sinh. Một ý niệm cũ phải lắng xuống để ta có thể thực sự lắng nghe người khác.

Nhận thức trong thiền quán.

Hiểu biết về duyên sẽ tránh được sự đồng hóa “cái ta” với dòng tâm thức sanh diệt. Tâm hiện tại sinh rồi diệt. Tâm kế tiếp lại sinh rồi diệt. Do không thấy tiến trình cực nhanh này, chúng ta tưởng rằng có một cái “tôi” liên tục: “Tôi đang suy nghĩ.” “Tôi đang buồn.” “Tôi đang giận.” Thắng Pháp phân tích sâu hơn: Chỉ có những sát-na tâm sinh diệt theo duyên. Nhận thức này giúp hành giả bớt chấp thủ vào: “Tôi” và “của tôi”.Khi hành giả quan sát thân tâm bằng chánh niệm, có thể nhận thấy: pháp sinh dẫn tới pháp hiện hữu rồi pháp diệt. Không có pháp nào có quyền quyết định: “Ta sẽ tồn tại mãi.” Cũng không có sát-na tâm nào có thể bảo sát-na kế tiếp: “Ngươi không được sinh.” Tất cả diễn tiến theo duyên. Thấy được như vậy, hành giả dần nhận rõ ba đặc tướng: Anicca – Vô thường - Pháp có mặt rồi biến mất. Dukkha – Khổ - Pháp sinh diệt không thể được giữ theo ý muốn. Anattā – Vô ngã - Không có một chủ thể thường hằng đứng phía sau để điều khiển tiến trình ấy.

KẾT LUẬN

Hiện hữu duyên – Atthipaccaya - pháp trợ giúp pháp khác trong khi chính nó đang hiện hữu. Vô hữu duyên – Natthipaccaya – sát na tâm vừa diệt, bằng sự không còn hiện hữu, trợ cho sát na tâm kế tiếp sinh khởi. Như vậy:

Có mặt là duyên.
Vắng mặt cũng là duyên.
Sinh là duyên.
Diệt cũng nằm trong dòng duyên khởi.

Hiện hữu duyên và Vô hữu duyên trình bày hai mặt rất tinh tế của nguyên lý duyên sinh. Một pháp đang có mặt có thể trở thành điều kiện nâng đỡ pháp khác — đó là Hiện hữu duyên. Một sát-na tâm vừa chấm dứt, chính vì không còn chiếm vị trí trong dòng tâm, tạo điều kiện cho sát-na kế tiếp sinh lên — đó là Vô hữu duyên. Vì vậy, Paṭṭhāna đưa chúng ta vượt khỏi cách nhìn thế giới như những thực thể cô lập để thấy một thực tại được cấu thành bởi vô số quan hệ:

Không có pháp nào tự mình sinh.
Không có pháp nào tự mình tồn tại.
Không có pháp nào đứng ngoài các duyên.

Thấy các pháp như vậy là từng bước chuyển cái nhìn từ: “Tôi đang tồn tại”

sang: “Các pháp đang sinh diệt tùy duyên.” Và chính nơi cái thấy ấy, trí tuệ về vô thường – khổ – vô ngã dần được lãnh hội.